Formaten en afspeelsnelheden van vinyl

Vinyl kent diverse formaten en afspeelsnelheden. Er zijn 78 toeren platen, langspeelplaten, ep’s, singles, 45 toeren platen, enzovoorts. Maar er zijn nog veel meer bijzondere exemplaren. In dit artikel wordt uitgelegd hoe het zit met al die verschillende formaten en afspeelsnelheden van vinyl. 


78 toeren plaat

De oudste grammofoonplaat had een diameter van 30 cm (12 inch), 25 cm (10 inch) of 20 cm (8 inch) en werd afgespeeld op een toerental van 75 tot 82 omwentelingen per minuut. In het Engels is dit bekend als RPM en dit staat weer voor revolutions per minute. Een beetje verwarrend al die verschillende afspeelsnelheden en daarom werd dit in de jaren ’30 gestandaardiseerd op 78 toeren. Een 12 inch kan tot 6 minuten muziek per plaatkant bevatten. Op een 10 inch past 4 minuten aan muziek per kant en bij een 8 inch is dit 2 à 3 muziek per kant.

78 toeren plaat van vinyl

Aanvankelijk waren de meeste 78 toeren platen gemaakt van schellak. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog werd het materiaal vinyl uitgevonden. Vinyl was veel fijner van samenstelling, waardoor platen met een veel fijnere naald afgespeeld worden. Ook konden de groeven veel dichter bij elkaar geplaatst worden. Concreet betekende dit dat de plaat langzamer afgedraaid kon worden waardoor er meer muziek op pastte. De 78 toeren plaat bevatte in de meeste gevallen twee nummers. Op elke plaatkant één nummer. Er zijn ook enkelzijdige 78 toeren platen. Dat is interessant materiaal voor platenverzamelaars. Ook was de opname aanvankelijk nog in mono. Later, vanaf 1970, worden er ook wel stereo 78 toeren platen gemaakt. Die werden meestal in een kleine oplage geproduceerd. Meestal waren dit promo’s. Ook interessant voor verzamelaars.

78 toeren platen
78 toeren platen. Bron Pixabay

33 toeren plaat

Op 18 juni 1948 wordt de 33 toeren plaat in de VS gelanceerd door Columbia Records. Eigenlijk gaat het om een 33 1⁄3 toeren plaat. Vanaf 1932 was er al een 33 toeren plaat, maar die had een diameter van 10 inch (25 cm). In 1932 werd de productie hiervan vanwege technische problemen gestaakt. In 1948 komt er een 33 toeren plaat op de markt met een diameter van 12 inch (30 cm). Deze was gemaakt van vinyl. Zo’n 33 toeren plaat werd een LP genoemd, een afkorting van Long Playing. In het Nederlands werd zo’n plaat een langspeelplaat of elpee genoemd. Door de lagere snelheid en kleinere groefafstand kon er op zo’n langspeelplaat veel meer muziek worden geplaatst. Zo pastte er op een 12 inch plaat maximaal een halfuur muziek per kant. Op de 10 inch exemplaren was dat maximaal twintig minuten. In 1950 werd tijdens een conferentie een afspraak gemaakt over de standaard voor toeren en afmetingen van de langspeelplaat. Een 33 1⁄3 plaat werd de standaard voor een LP (12 inch) en 45 toeren werd de standaard voor een single (7 inch).

Toch werden er soms nog bijzondere uitgaven van een 33 toeren plaat geproduceerd. Zo was er de 7 inch plaat (het formaat van een single) die op dit 33 toeren afgespeeld moest worden en waren er platen met een diameter van 17,5 cm geperst.

formaten en afspeelsnelheden
Platen met diverse formaten en afspeelsnelheden. Bron afbeelding: ShushushuEigen Werk [CC BY-SA 3.0], via Wikipedia

45 toeren plaat

In 1950 kwam platenlabel RCA Victor met een 45 toeren plaat op de markt met een diameter van 7 inch (17,5 cm). Men was het gehannes met die verschillende standaarden zat en in Nederland werd dit toerental daarom aanvankelijk geboycot. Maar dat had weinig zin. Het werd een succes. Dergelijke platen werden singles genoemd en waren oorspronkelijk bedoeld voor gebruik met een platenwisselaar. Ze hebben een groter gat in het midden, zodat er ruimte is voor het wisselmechaniek. Ze werden dan ook geleverd met een uitneembaar inzetstukje zodat ze ook afgespeeld konden worden op een platenspeler met een kleine as.

inzetstukje 45 toeren
Een inzetstukje voor een 45 toeren plaat. Bron afbeelding: lynx305 [CC-BY-SA-3.0], via Wikimedia Commons

Varianten op de single:

  • De maxisingle (12 inch) heeft het formaat van een langspeelplaat, maar wordt afgespeeld op 45 toeren per minuut. Zo’n 12 inch heeft meer ruimte in de loop van de groeven waarmee voor het geluid een groter dynamisch bereik en een groter frequentiebereik haalbaar zijn.
  • De extended play (ep). Hierbij is de speelduur verlengd doordat de groef op een grammofoonplaat zijdelingse bewegingen maakt, waarvan de amplitude groter is bij een hogere geluidssterkte. In de volksmond wordt met een ep een 7 inch single bedoeld met in totaal 4 liedjes.
  • De maxisingle (7 inch) wordt afgespeeld op 45 toeren, maar bevat in totaal 3 nummers. In de eerste helft van jaren ’70 was dit formaat een korte tijd populair voor het uitbrengen van popmuziek.
  • De mini-lp (10 inch). Hierop staan enkele melodieën per kant en wordt op 45 toeren afgedraaid. In de vijftiger en zestiger jaren werd popmuziek en klassieke muziek op de mini-lp uitgegeven. Daarna stierf het formaat uit, maar tussen 1977 en 1983, met de opkomst van de disco en new wave, werd er weer muziek op de mini-lp uitgebracht

Bijzondere formaten en afspeelsnelheden

Door de platenlabels werden ook platen met bijzondere formaten en afspeelsnelheden uitgebracht. Allemaal heel bijzonder, dus erg interessant verzamelmateriaal. Zo zijn er platen met ongebruikelijke afspeelsnelheden.  Zo zijn er onder meer 60 toeren platen, platen die afgespeeld dienen te worden op 77.92, 78.26 en 130 toeren per minuut. De meest bekende zijn de volgende:

  • Platen die afgespeeld werden op 24 toeren kwamen sporadisch voor. Er zijn dergelijke platen uitgebracht als luisterboeken voor blinden en slechtzienden. In de VS werden deze uitgebracht voor educatieve doeleinden.
  • 8 1⁄3 toeren platen werden in de VS uitgebracht als luisterboek en luistertijdschrift
  • 16 2⁄3 toeren platen verschenen als luisterboek voor blinden en slechtzienden. In de VS werden deze bovendien uitgebracht voor educatieve doeleinden.

Ook is er vinyl met aparte formaten. Het standaard formaat voor een plaat is 7 inch voor een single en 25 inch voor een elpee. Daarnaast komt er nog wel eens een 10 inch voor. Maar er bestaan ook 3, 4, 5, 6, 8 en 11 inch platen. Er zijn zelfs platen op postzegelformaat, zoals de postzegelplaten van Bhutan. Die zijn in 1972 uitgebracht en kunnen worden afgespeeld op een toerental van 33 1⁄3. Er is slecht één zijde bespeelbaar.

En dan is nog de Hip Pocket record met een diameter van 4 inch. Deze platen werden eind jaren ’60 gelanceerd als een trendy gadget voor de jeugd. Een draagbare geluidsdrager en je kon de plaatjes uit de automaat trekken. Wie wil die nou niet hebben…. Niemand dus. Het werd een complete mislukking.

Pocket Record
Ter vergelijking: het kleine plaatje is een 4 inch (Pocket Record) en de grote is een 7 inch (single). Bron afbeelding [CC0] via Wikipedia.

Ook platen verzamelen?

Naast dit  artikel over formaten en afspeelsnelheden, vind je op deze site meer handige tips over het aanleggen van een vinylcollectie. We hebben een handige platen verzamelen wegwijzer opgesteld, waar je meer informatie vindt. Daarnaast kun je een kijkje nemen in de lijst met artikelen die we verzamelen op het net.

Bronnen: Gerard OortwijnGijs.info, Lets GroefUnique Radio, The Vinyl Factory, Wikipedia

BEZOEK DE PLATEN VERZAMELEN SHOP
 

Plaats een reactie